Choroby układu krążenia są najczęstszą przyczyną zgonów w Polsce. Obecnie medycyna dysponuje wieloma narzędziami diagnostycznymi, których zastosowanie umożliwia wczesne rozpoznanie lub ocenę ryzyka wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych u pacjentów. Jednym z nich jest lipidogram. Na czym polega to badanie? Jakie są wskazania do jego wykonania?
Lipidogram to badanie krwi, które pozwala ocenić stan gospodarki tłuszczowej w organizmie. Jest ono ważne, ponieważ zbyt wysoki poziom cholesterolu i triglicerydów może zwiększać ryzyko chorób układu krążenia, takich jak zawał serca, udar mózgu i miażdżyca.
Przed wykonaniem lipidogramu należy przestrzegać kilku zasad:
- Na badanie należy udać się na czczo, czyli po 12-godzinnej przerwie od jedzenia
- W ciągu 3 tygodni przed badaniem nie należy wprowadzać dużych zmian w diecie
- W ciągu 3 dni przed badaniem nie należy pić alkoholu
- Bezpośrednio przed badaniem dozwolone jest wypicie niewielkiej ilości wody
Cholesterol to substancja tłuszczowa, która jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Występuje w każdej komórce ludzkiego ciała, gdzie wchodzi w skład błon komórkowych, hormonów i innych ważnych związków chemicznych.
Głównym miejscem produkcji cholesterolu jest wątroba, gdzie wytwarzane są również jego nośniki – lipoproteiny o niskiej gęstości LDL (z ang. low density lipoprotein) oraz lipoproteiny o wysokiej gęstości HDL (z ang. high density lipoprotein). Dlatego też podczas oceny uzyskanego wyniku lipidogramu cholesterol zostaje podzielony na poszczególne frakcje:
- cholesterol całkowity (TC)
- cholesterol LDL (zły cholesterol)
- cholesterol HDL (dobry cholesterol)
- nie-HDL
- trójglicerydy
CHOLESTEROL CAŁKOWITY
Pierwszym ocenianym parametrem jest stężenie cholesterolu całkowitego w surowicy krwi, jest to suma cholesterolu LDL i HDL. Jego prawidłowy poziom wynosi do 190 mg/dl. Na podstawie uzyskanego wyniku można ocenić ryzyko wystąpienia chorób układu krążenia. Zbyt wysokie stężenie może świadczyć ponadto o cukrzycy, upośledzonej funkcji nerek, niedoczynności tarczycy, wrodzonej hipercholesterolemii, niedrożności dróg żółciowych, przewlekłym alkoholizmie oraz nieprawidłowej diecie. Z dietetycznego punktu widzenia wzrost stężenia cholesterolu całkowitego jest spowodowany dietą ubogą w rozpuszczalne frakcje błonnika pokarmowego zawartego m.in. w owocach i warzywach oraz nieprawidłowym stosunkiem kwasów nasyconych (zawartych m.in. w mięsie) do kwasów jedno- i wielonienasyconych, które są składnikiem m.in. oliwy z oliwek, ryb czy orzechów. Z kolei obniżone stężenie cholesterolu całkowitego może być wynikiem długotrwałego niedożywienia, upośledzonej funkcji wątroby, nadczynności tarczycy oraz zespołu złego wchłaniania, który występuje m.in w celiakii.
CHOLESTEROL LDL
Cholesterol LDL nazywany jest „złym cholesterolem”, ponieważ odkłada się w ścianach naczyń krwionośnych, tworząc blaszki miażdżycowe. Przypisuje się mu główny udział w tworzeniu miażdżycy. Jego prawidłowy poziom zależy od ryzyka wystąpienia chorób układu krążenia, które definiuje się na podstawie wywiadu rodzinnego, przebytych incydentów sercowo-naczyniowych (zawału serca, udaru mózgu) oraz stylu życia:
- U osób z ekstremalnie wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym prawidłowy poziom cholesterolu LDL wynosi <40 mg/dl.
- U osób z bardzo wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym prawidłowy poziom cholesterolu LDL wynosi <55 mg/dl.
- U osób z dużym ryzykiem sercowo-naczyniowym prawidłowy poziom cholesterolu LDL wynosi <70 mg/dl.
- U osób z umiarkowanym ryzykiem sercowo-naczyniowym prawidłowy poziom cholesterolu LDL wynosi <100 mg/dl.
CHOLESTEROL HDL
Cholesterol HDL nazywany jest „dobrym cholesterolem”, ponieważ pomaga usuwać cholesterol LDL z naczyń krwionośnych. Stężenie HDL jest w dużym stopniu uzależnione od stylu życia. Szczególnie dobry wpływ ma umiarkowana aktywność fizyczna oraz dieta bogata w jednonasycone i wielonienasycone kwasy tłuszczowe, zwłaszcza kwasy omega-3. Jego prawidłowy poziom wynosi:
- U kobiet powyżej 45 mg/dl.
- U mężczyzn powyżej 40 mg/dl.
NIE-HDL
W 2016 roku Polskie Towarzystwo Kardiologiczne (PTK) dołączyło do profilu lipidowego nowy parametr określany jako nie-HDL. Jest to łączne stężenie wszystkich lipoprotein aterogennych we krwi, czyli miażdżycotwórczych. Inaczej, jest to różnica stężeń cholesterolu całkowitego i frakcji HDL. Podobnie jak przy frakcji LDL, jego prawidłowe wartości są uzależnione od ryzyka sercowo-naczyniowego u danego pacjenta: ekstremalne <70 mg/dl, bardzo duże <85 mg/dl, duże <100 mg/dl i umiarkowane <130 mg/dl.
TRÓJGLICERYDY
Ostatnim z podstawowych parametrów ocenianym podczas wykonywania lipidogramu jest stężenie triglicerydów, które stanowią magazyn rezerwowy w tkance tłuszczowej. Ich stężenie nie powinno być wyższe niż 150 mg/dl. Jest to parametr silnie związany ze stylem życia: wzrost obserwuje się u pacjentów palących papierosy, wykazujących niską aktywność fizyczną oraz nieprawidłowo odżywiających się. Ponadto stężenie triglicerydów może wzrastać w cukrzycy, niedoczynności tarczycy, nieprawidłowym funkcjonowaniu trzustki, a także w nadwadze i otyłości. Obniżony poziom triglicerydów może być objawem niedożywienia czy nadczynności tarczycy. Wyniki najnowszych badan wskazują, że poza alkoholem również nadmiar sacharozy, fruktozy i syropu kukurydzianego w diecie znacznie zwiększa syntezę triglicerydów w wątrobie.
Lipidogram to ważne badanie, które pozwala ocenić stan gospodarki tłuszczowej w organizmie. Regularne wykonywanie lipidogramu, zwłaszcza u osób z czynnikami ryzyka chorób układu krążenia, może pomóc w zapobieganiu tym chorobom. Mając na uwadze profilaktykę, każda osoba po 20 roku życia powinna oznaczać profil lipidowy raz na 5 lat, natomiast osoby po 50 roku życia przynajmniej raz na 2 lata. Laboratoryjne oznaczenie lipidogramu to bardzo proste i wartościowe badanie, które pomaga ocenić pracę układu krążenia i w przypadku odchyleń wartości od normy szybko zareagować. Wprowadzenie farmakoterapii oraz zmiana stylu życia dają dużą szansę na poprawę parametrów, a tym samym zachowanie zdrowia i zmniejszenie ryzyka nagłej śmierci z powodu chorób układu krążenia.
Justyna Bornowska
Pracownik Apteki